Czy otwarte zasoby Internetu to subtelny odcień szarości w świecie wyraźnych podziałów? Są pomiędzy generowaniem grafik przez AI i korzystaniem z płatnych źródeł, a do tego skupiają wokół siebie społeczność wolontariuszy i wolontariuszek. Utrzymanie obiegu wolnej wiedzy jest szalenie ważne i może pomagać w opowiadaniu o misji Waszych organizacji!
Czym są otwarte zasoby i domena publiczna?
Warto wyjść poza schemat i znaleźć nową ścieżkę – z dala od tych utartych. Dwa główne nurty przekonań (czy postępowania), które utarły się w Internecie, to piractwo lub rozwiązania komercyjne. To pobieranie nielegalnie zasobów lub płacenie w bankach gotowych materiałów za prawo do ich wykorzystania. Na szczęście jest też alternatywa w postaci otwartych zasobów.
Otwarte zasoby to materiały dostępne w Internecie (zdjęcia, utwory muzyczne, wideo, teksty), z których można korzystać za darmo i legalnie – również do celów komercyjnych – pod warunkiem spełnienia określonych zasad. Najważniejszą i najczęstszą jest podanie autora. Mogą one nieść także ograniczenia co do modyfikacji lub udostępniania.
Czytaj także: Więcej niż zdjęcie — skąd brać darmowe ikony i grafiki wektorowe?
Licencja dotycząca danego materiału to rodzaj dżentelmeńskiej internetowej umowy. W jej myśl stwierdzono, że „pewne prawa są zastrzeżone”. W najprostszych słowach to dzięki nim:
- twórca określa, co można zrobić z materiałem, którego jest autorem;
- wykorzystujący materiał wie, na jakich polach może eksploatować konkretny utwór.
Zanim przejdziemy dalej, warto wspomnieć jeszcze o domenie publicznej. W Polsce 70 lat po śmierci twórcy (lub ostatniego z twórców) dany utwór przechodzi do domeny publicznej. Oznacza to, że to konkretne dzieło może być używane, modyfikowane, remiksowane zupełnie swobodnie, bez konieczności dbania o pozwolenie czy licencje. Wygasły bowiem majątkowe prawa autorskie. Możemy też wykorzystywać te konkretne utwory w sposób komercyjny.
Przykład: w 2025 roku do domeny publicznej przeszły na przykład utwory pisarki Zofii Nałkowskiej, zmarłej w 1954 roku.
Ciekawostka: prawa dotyczące domeny publicznej różnią się co do kraju. Twórczość malarki Fridy Kahlo w Polsce jest w domenie publicznej, a w jej rodzinnym Meksyku jeszcze nie.
Human touch kontra AI – człowiek kontra maszyna!
W dobie treści generowanych przez AI możemy znaleźć wartość w tym, co stworzył człowiek. To fotografie, utwory muzyczne, wideo. Nieprzebrane zasoby ludzkiej kreatywności, historii i emocji, od obrazów, przez linoryty, po nuty czy wiersze. Zdjęcia przedstawiające prawdziwe wydarzenia i momenty. Myślenie o otwartych zasobach to także przyczynek do refleksji nad opowiadaniem historii. Czy chcemy ilustrować je zaledwie cyfrowym zlepkiem pomysłów? Warto sięgnąć po to, co już zostało stworzone, opisane i jest dostępne w wersji cyfrowej.
Otwarte zasoby możecie przeszukiwać na stronach:
- Wikimedia Commons – największe repozytorium multimediów (posiadające 130 milionów plików), gromadzące utwory w domenie publicznej oraz na wolnych licencjach.
- Wikipedia – największa encyklopedia online, która w całości bazuje na wolnych licencjach.
- Europeana – potężne repozytorium i archiwum cyfrowe gromadzące zbiory wielu instytucji.
- Federacja Bibliotek Cyfrowych – łącząca regionalne platformy, takie jak np. Pomorska Biblioteka Cyfrowa.
To także zbiory prowadzone przez instytucje kultury, jak:
- Biblioteka Narodowa,
- Muzeum Narodowe w Warszawie,
- Muzeum Narodowe w Krakowie,
- Biblioteka Kongresu Amerykańskiego,
- British Library.
To również utwory dostępne często bliżej niż nam się wydaje. Wyszukiwarka Google umożliwia znajdowanie wyników, biorąc pod uwagę możliwości ich późniejszego wykorzystania. Korzystając z opcji zaawansowanych, można filtrować wyniki wyszukiwania pod kątem licencji i praw autorskich.
Przepis na podpis. Co to jest TASL?
Jak jednak podpisywać zdjęcia? Nie wystarczy napisać „foto: Internet” czy „zdjęcie znalezione w Google” – to błąd. Całą procedurę można jednak przyspieszyć i streścić w kilku punktach. Kiedy znajdziesz zdjęcie z odpowiednią licencją, opisz je, uwzględniając poniższe elementy. TASL to rekomendacja wobec zasobów, które oznaczone są licencją Creative Commons. Więcej o licencjach CC i ich rodzajach przeczytacie tutaj.
Co oznacza TASL?
- Tytuł (Title) – Jak nazywa się utwór? (Jeśli tytuł jest podany).
- Autor (Author) – Kto wykonał zdjęcie? Imię, nazwisko lub nick autora.
- Źródło (Source) – Skąd pochodzi zdjęcie? (Linkujemy do oryginału, link powinien być aktywny).
- Licencja (License) – Na jakiej licencji korzystasz? (na przykład CC BY 4.0 lub inne).
Dodatkowo musimy pamiętać o opisaniu zmian i modyfikacji, jeśli oczywiście zostały one wprowadzone. Poniższa fotografia pokazuje, gdzie na stronie Wikimedia Commons możemy znaleźć opis do skopiowania, a pod zdjęciem znajdziecie dokładnie to o czym mowa – skopiowany opis!
Promuj swoje działania przez otwarte zasoby
Ważny wątek poruszony w trakcie kolejnego odcinka podcastu Sektor 3.0 to uzupełnianie otwartych zasobów i uważne opisywanie zdjęć. Jeśli Wasza organizacja zajmuje się konkretnymi działaniami, to ważne, by dbać o dokumentację i puszczać w świat to, co uda Wam się opracować. Zdjęcia mogą być ilustracją dla mediów czy partnerów, publikacje mogą być tłumaczone na inne języki, elementy audio mogą być rozpowszechniane przez zaprzyjaźnione organizacje. Warto publikować i opisywać!
By aktywnie rozwijać element społecznościowy, Wikimedia Polska prowadzi konkursy fotograficzne. Warto obserwować ich fanpage i sięgać też do innych źródeł, które zajmują się otwartymi zasobami:
- Wikimedia Polska – krajowe stowarzyszenie z dwiema dekadami stażu,
- Wolne Lektury – jak sama nazwa wskazuje zbiór tekstów, cyfrowa biblioteka, w której obecne są lektury szkolne i teksty klasyczne,
- Creative Commons Polska – jeden z najstarszych oddziałów organizacji, także działa od 20 lat,
- Centrum Cyfrowe – Fundacja, która dba o społeczny wymiar transformacji cyfrowej,
- Narodowe Archiwum Cyfrowe – jedno z trzech archiwów centralnych w sieci archiwów państwowych w Polsce,
- NINATEKA – filmy fabularne, reportaże, animacje, filmy eksperymentalne, zapisy spektakli teatralnych i wiele więcej.
Sprawdź także:
- Affinity Studio – popularny program graficzny od teraz za darmo. Na zawsze i dla każdego!
- Darmowe banki wideo i animacji – skąd brać zasoby do filmów, prezentacji, stron WWW?
- Darmowa muzyka do filmów, podcastów i reklam – jak ją znaleźć i użyć?
- Więcej niż zdjęcie — skąd brać darmowe ikony i grafiki wektorowe?
- Nieoczywiste źródła wiedzy w sieci
Kamila Neuman: Prawniczka, menadżerka i ekspertka w dziedzinie otwartej kultury. W Wikimedia Polska wspiera instytucje kultury w udostępnianiu cyfrowych kolekcji, zwiększając ich globalny zasięg dzięki projektom takim jak Wikipedia i Wikimedia Commons. Prelegentka konferencji GLAM-Wiki w Urugwaju, Marketing w Kulturze i Forum Kultury Cyfrowej. Jako pasjonatka fotografii wybiera subtelne odcienie zamiast ostrych kontrastów, co odzwierciedla jej filozofię równowagi w promowaniu otwartej kultury. Dzięki wiedzy, pasji i determinacji działa na rzecz równego dostępu do cyfrowego dziedzictwa kultury oraz utrzymania obiegu otwartych zasobów i ich kreatywnego wykorzystania. W Toruniu współtworzy Fundację Kulturalną RYS, która przywraca moc sztuce rysowania.